Xe không đến, bước một sụp: bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20 và rơi xuống nhánh 7-8

11 giờ 05 phút ở Aichi, sảnh khách sạn không có xe. Đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam đã lên kế hoạch khởi hành từ 10 giờ 10 để kịp quãng đường dài ít nhất một tiếng đồng hồ tới nhà thi đấu, nơi khác với mọi trận đã đấu ở Asiad 20. Khi ban tổ chức buộc phải lùi giờ bóng lăn 30 phút, tôi ghi vào sổ tay một dòng: trận này sẽ không được định đoạt bằng tay đập. Ba set sau đó: 25-20, 25-21, 25-18 cho Indonesia.

Người ta nhìn bảng số, tôi nhìn thấy cuộc nổi loạn. Cuộc nổi loạn không nằm ở phía Indonesia — đội mà chính phóng viên tại chỗ mô tả là “không chơi quá xuất sắc”. Nó nằm ở chỗ một đội được đánh giá cửa trên trong lần gặp gần nhất tại SEA V-Cup bỗng đánh rơi chính mình trong ba set, với biên độ thua mở rộng dần: 5 điểm, 4 điểm, rồi 7 điểm.

Nhánh đấu này ít hào quang nhưng giàu thông tin. Việt Nam vào bảng 5-8 sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia vào cùng nhánh sau khi thua Thái Lan 0-3. Thắng, Việt Nam tranh hạng 5. Thua, Việt Nam rơi xuống nhánh 7-8 và trần thành tích của cả giải khép lại ở vị trí thứ 7.

Ở lần gặp gần nhất tại SEA V-Cup, Việt Nam được xếp cửa trên, dẫn 2 set rồi thua ngược 2-3. Thêm một thất bại nữa, lần này là 0-3. Hai dữ kiện nằm cạnh nhau tạo thành một mẫu hình, và mẫu hình đó đáng lo hơn bất kỳ tỷ số đơn lẻ nào.

Điều đáng nói về mặt dữ liệu: ngoài ba tỷ số set, không có một chỉ số kỹ thuật nào được công bố. Không tỷ lệ ghi điểm tấn công, không hiệu suất chắn bóng, không tỷ lệ ace trên lỗi giao bóng, không tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, không tỷ lệ cứu bóng. Asiad không phát hành bảng thống kê chi tiết theo chuẩn FIVB cho trận này. Đó là một khoảng trống lớn, và mọi phán đoán kỹ thuật dưới đây phải được đọc với đúng mức bất định của nó.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của bóng chuyền nữ khu vực Đông Nam Á trong nhiều năm, tôi rút ra một nguyên tắc: khi một đội thua ba set liên tiếp với tổng điểm 59-75, vấn đề thường nằm ở khâu đầu tiên của chuỗi, không nằm ở khâu cuối cùng.

Báo cáo tại chỗ liệt kê bốn khâu yếu của Việt Nam: bước một, chuyền hai, chắn bóng, tấn công. Bốn khâu, không phải một. Khi bốn vị trí trong cùng một chuỗi đồng thời suy giảm, câu chuyện không còn là phong độ của một vài cá nhân — nó là hệ thống vận hành bị tháo ốc.

Chuỗi logic của lối tấn công nhanh kiểu châu Á rất đơn giản. Bước một quyết định chuyền hai có bao nhiêu lựa chọn. Chuyền hai quyết định tay đập có bao nhiêu góc. Tay đập quyết định hàng chắn đối phương phải di chuyển bao xa. Cắt đứt mắt xích đầu, hai mắt xích còn lại tự sụp theo.

Khi bước một không lên, chuyền hai buộc phải đẩy bóng ra biên hoặc ra sau, và tấn công biến thành những pha đánh bóng cao ngoài hệ thống — loại bóng mà một hàng chắn tầm trung đủ sức đọc và đủ sức chặn. Việt Nam mất quyền tấn công nhanh, mất quyền kéo giãn hàng chắn, và bị đẩy vào thế đánh bóng khi người chắn đã đứng đúng vị trí.

Hai mươi điểm ở set một và hai mươi mốt điểm ở set hai nói lên rằng Việt Nam vẫn đứng trong trận. Mười tám điểm ở set ba nói lên điều ngược lại: đội đã rời khỏi trận. Sự phân rã theo thời gian, chứ không phải theo tỷ số, mới là dữ kiện đáng chú ý nhất.

Tôi không đoán bóng chuyền, tôi cá cược với định kiến. Định kiến phổ biến ở đây là “Việt Nam mạnh hơn Indonesia ở Đông Nam Á”. Định kiến đó vừa bị hai trận đấu liên tiếp gặm mòn.

Về mặt chiến thuật, không có dữ liệu về vị trí giao bóng và vòng xoay, nên tôi không thể khẳng định Indonesia đã giao bóng nhắm vào tay nhận yếu hay nhắm vào chuyền hai. Nhưng đó là cách phổ biến nhất để đánh sập một đội có vấn đề ở bước một, và Indonesia có đủ thời gian để chuẩn bị cho điều đó.

Ở Asiad 20, Việt Nam nằm ngoài nhóm Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan; thất bại này không thay đổi điều đó. Vấn đề nằm ở tầng dưới, nơi Việt Nam và Indonesia được xem là cùng cỡ — và trận này lẽ ra là nơi Việt Nam tái khẳng định khoảng cách.

Còn sự cố di chuyển. Đội phải đổi nhà thi đấu so với các trận trước, quãng đường từ khách sạn tới nhà thi đấu ít nhất một tiếng, và xe không đến sau 11 giờ dù kế hoạch khởi hành là 10 giờ 10. Ban tổ chức lùi trận 30 phút. Khởi động bị xáo trộn, kế hoạch chuẩn bị bị xáo trộn, và theo báo cáo tại chỗ, tâm lý vận động viên cũng bị ảnh hưởng.

Với một đội chơi nhanh và phụ thuộc nhịp, 30 phút lùi giờ gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với một đội chơi chủ yếu bằng sức mạnh cá nhân. Cỗ máy nhịp điệu cần đúng thời điểm khởi động; kéo giãn nó ra là kéo giãn cả sự đồng bộ.

Sự cố xe buýt có thật. Nhưng nó không giải thích được ba set đấu. Nếu 30 phút lùi giờ đủ để một đội đánh rơi cả ba set với biên độ thua tăng dần, thì đội đó đã mang sẵn một điểm gãy bên trong từ trước khi bóng được tung lên.

Phóng viên tại chỗ nói thẳng: Indonesia không chơi quá xuất sắc. Một đội thắng 3-0 mà không cần chơi xuất sắc đẩy toàn bộ trọng lượng câu chuyện về phía đối thủ bị đánh bại. Việt Nam tự đánh mất mình nhiều hơn là bị Indonesia đánh bại.

Và có một dấu vết không thể bỏ qua. Dẫn 2 set ở SEA V-Cup rồi thua ngược 2-3. Lần này thua thẳng 0-3. Hai kịch bản khác nhau, cùng một kết cục, cùng một đối thủ. Khi một đối thủ ngang tầm liên tục là điểm dừng của bạn ở những trận có tính quyết định, câu hỏi không còn nằm ở kỹ thuật nữa.

Đừng tin một kẻ luôn đúng — tôi chỉ luôn sai theo cách thú vị. Tôi có thể sai ở đây. Nếu Việt Nam bước vào trận tranh hạng 7-8 với cùng bộ khung và thắng thuyết phục, giả thuyết về điểm gãy nội tại sẽ yếu đi, và trọng số quay về phía lời giải thích bằng hậu cần. Tôi chấp nhận phép thử đó.

Việt Nam sẽ kết thúc Asiad 20 ở vị trí thứ 7. Trong 12 tháng tới, vị trí chuyền hai sẽ có ít nhất một thay đổi nhân sự, bởi đó là mắt xích hứng chịu áp lực nặng nhất khi bước một suy yếu — và cũng là mắt xích dễ bị đổ lỗi oan nhất.

Nếu bạn sợ hỗn loạn, bạn sẽ không bao giờ hiểu được bóng chuyền. Một trận thua ở nhánh 5-8 không làm nên hay phá vỡ một nền bóng chuyền. Việc không công bố dữ liệu bước một, chuyền hai và chắn bóng thì có — nó giữ cuộc tranh luận mãi ở tầng cảm tính, nơi mọi thất bại đều có thể được gán cho một chiếc xe buýt đến muộn.