Bích Tuyền, khoảng trống và lối đi riêng của bóng chuyền nữ Việt Nam

Trong một ván đấu gần đây của đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam, Nguyễn Thị Bích Tuyền bỏ qua hai quả bóng đầu tiên ở loạt giao đấu quyết định. Người chuyền hai đưa bóng sang hướng ngược lại, nơi không có tay chắn chủ lực. Đối thủ di chuyển theo hướng bóng, hàng phòng ngự bước lên, và đến quả thứ ba, vùng sân bên phải gần như bỏ trống cho cú đập của Bích Tuyền. Cú dứt điểm chỉ là phần cuối của một chuỗi sắp xếp không gian bắt đầu từ ba nhịp trước. Khoảnh khắc đó cho thấy bóng chuyền nữ Việt Nam không mạnh vì ai chạm bóng, mà vì cả hệ thống đã dịch chuyển trước khi bóng được chuyền hai. Tôi đã xem lại băng ghi hình nhiều trận của đội tuyển trong hai mùa giải gần nhất. Nếu chỉ đọc bảng thống kê, Bích Tuyền vẫn dẫn đầu về số pha tấn công thành công. Nhưng cách ghi điểm đã khác. Thay vì đứng chờ những đường chuyền cao ở biên phải, cô bắt đầu từ vùng giữa sân, giảm tốc, quan sát người chuyền hai rồi băng lên theo một quỹ đạo chéo. Có thời điểm cô cố tình rời khỏi một ô sân trước khi bóng kịp rơi. Người khác xem quả bóng lăn, tôi xem khoảng trống nó bỏ lại phía sau. Cú đập không phải là thông điệp. Vùng sân vừa bị bỏ trống mới là thông điệp. Ở một trận bán kết khu vực gần nhất, điều đó rõ hơn khi đối thủ có hàng chắn cao hơn. Một đội bóng có thể thắng bằng sức bật nếu vượt trội hoàn toàn về thể hình, nhưng khi mức chênh lệch không đủ lớn, điểm quyết định nằm ở tốc độ bóng và thời điểm điểm rơi. Bóng chuyền nữ Việt Nam không sở hữu chiều cao trung bình vượt trội so với Thái Lan, Indonesia hay Philippines. Vì vậy, những đường chuyền cao đều sẽ đưa bóng vào đúng khu vực chắn của đối phương. Ngược lại, nếu bước một chính xác, người chuyền hai có thể dùng quả nhanh để buộc tay chắn đối phương phải đọc sai hướng. Nếu bước một chệch nhịp, toàn bộ thế trận đổ dồn vào khả năng cứu bóng của hàng phòng thủ. Mùa giải quốc tế vừa qua cho thấy một thay đổi âm thầm. Trần Thị Thanh Thúy nhận bước một nhiều hơn để Bích Tuyền không bị bó buộc ở những tình huống phải xử lý bóng xấu. Về mặt thống kê, điều đó làm giảm số cơ hội ghi điểm trực tiếp của Thanh Thúy. Nhưng về mặt không gian, nó kéo giãn hàng chắn của đối thủ. Khi Thanh Thúy hoạt động rộng bên cánh trái và Bích Tuyền khởi động từ tuyến sau, khoảng trống giữa hai chặn thủ giữa lưới trở nên lớn hơn. Đây không phải câu chuyện ai hy sinh cho ai. Đây là cách một đội bóng dùng vị trí của người không nhận bóng để tạo ra vùng tấn công cho người nhận bóng. Trong bóng chuyền, hành động có giá trị chiến thuật lớn nhất thường là hành động không bóng. Một cầu thủ chạy chỗ đúng lúc có thể kéo một tay chắn ra khỏi trục giữa lưới. Một cầu thủ giả vờ sẵn sàng tiếp bước một sẽ khiến hàng phòng ngự đối phương phải chọn giữa bóng và người. Người xem thường bỏ qua những chi tiết đó vì camera hướng về người ghi điểm. Nhưng khi sân vận động trống, thứ duy nhất còn sót lại là ý đồ của huấn luyện viên. Người huấn luyện có thể thay đổi toàn bộ cục diện của một ván đấu bằng việc chỉ định một cầu thủ di chuyển sai chỗ trong nửa nhịp. Điểm mù nằm ở chỗ nhiều đội bóng vẫn đang đánh giá cầu thủ bằng chiều cao, sức bật và điểm số. Những thứ đó cần thiết nhưng không bao giờ là lợi thế bền vững. Nếu một đội xây dựng lối chơi phụ thuộc hoàn toàn vào việc Bích Tuyền vượt qua tay chắn ở biên phải, đội bóng đó sẽ dễ bị bắt bài. Chỉ khi cô được giải phóng khỏi một điểm đến cố định, hàng chắn đối phương mới phải chạy theo cô thay vì chờ cô. Số áo chỉ là mực in trên lưng, còn vị trí thật sự được viết bằng khoảng trống. Ý tưởng đó nghe đơn giản nhưng đòi hỏi bước một ổn định, một người chuyền hai đủ bình tĩnh và những cầu thủ còn lại sẵn sàng chạy không bóng. Trong các buổi tập, tôi đã thấy huấn luyện viên yêu cầu hàng chắn không nhảy theo bóng mà nhảy theo mắt của người chuyền hai. Bài tập nhỏ ấy thay đổi toàn bộ logic phòng ngự. Sân bóng không khán giả, tiếng giày trên sàn và tiếng gọi bóng trở thành tín hiệu chính. Khi mọi thứ im lặng, ý đồ của ban huấn luyện hiện ra rõ hơn bất kỳ chiến thuật nào được viết trên bảng. Vì vậy, với trận đấu tới, câu hỏi không nên là Bích Tuyền sẽ ghi bao nhiêu điểm. Câu hỏi đáng đặt hơn là cô sẽ bắt đầu cuộc tấn công từ đâu, và những cầu thủ xung quanh cô đã kéo hàng chắn đối thủ rời khỏi vị trí như thế nào. Một người ghi điểm giỏi có thể thắng một ván đấu. Một hệ thống biết tạo khoảng trống có thể thắng cả giải. Bích Tuyền vẫn là điểm đến cuối cùng của trái bóng, nhưng người tạo ra khoảng trống đứng trước cô mới là người viết nên thế trận. Khoảng trống không bao giờ nói dối, chỉ có con người tự lừa mình.