Từ IFEM đến thị trường tự do: Pakistan vạch lộ trình 3 năm cho cuộc cải cách giá xăng dầu

Khi Ủy ban Định giá Dầu mỏ Pakistan (Petroleum Pricing Committee) chốt mục tiêu bãi bỏ kiểm soát giá xăng dầu vào tháng 6/2027, giới phân tích năng lượng không ngạc nhiên về đích đến — mà chỉ băn khoăn về con đường. Bởi lẽ, giữa một thị trường đang vận hành theo cơ chế IFEM (Inland Freight Equalization Margin) với một thị trường để giá tự do điều tiết là cả một khoảng cách về thể chế, dữ liệu và niềm tin. Bối cảnh của quyết định này không đơn thuần là một cam kết chính trị. Nó nằm trong chuỗi cải cách cơ cấu mà Pakistan đã cam kết với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nơi mà việc loại bỏ trợ cấp năng lượng và minh bạch hóa giá nhiên liệu là điều kiện tiên quyết. Bộ trưởng Liên bang Ali Pervaiz Malik, người đứng đầu ủy ban, đã nhấn mạnh rằng lộ trình này cần một giai đoạn chuyển tiếp khoảng 3 năm — một con số không hề ngẫu nhiên. Nhìn từ góc độ dữ liệu, 3 năm là khoảng thời gian đủ để xây dựng hai nền tảng quan trọng. Thứ nhất, cuộc kiểm toán của OGRA (Oil and Gas Regulatory Authority) cho năm tài chính 2026 (FY26) sẽ cung cấp bức tranh toàn cảnh về chi phí vận hành thực tế của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu (OMC). Thứ hai, việc sửa đổi phương pháp tính IFEM — vốn bị coi là lỗi thời và gây bóp méo thị trường — cần được thử nghiệm và hiệu chỉnh trong điều kiện thực tế trước khi bị loại bỏ hoàn toàn. Điểm đáng chú ý nhất trong cuộc họp của ủy ban không nằm ở mục tiêu dài hạn, mà nằm ở quyết định mang tính chiến thuật: nghiêng về duy trì dự trữ nhiên liệu thay vì thành lập quỹ bình ổn giá. Đây là một lựa chọn phản trực giác. Về mặt lý thuyết, một quỹ bình ổn giá là công cụ tài khóa trực tiếp để giảm sốc giá cho người tiêu dùng. Nhưng dữ liệu từ các quốc gia đang phát triển cho thấy các quỹ này thường xuyên bị chính trị hóa, dẫn đến thâm hụt ngân sách và tín hiệu giá sai lệch. Việc chọn dự trữ vật chất — tức là đảm bảo nguồn cung — cho thấy ủy ban đang ưu tiên giải quyết cú sốc từ phía cung, thay vì dùng ngân sách để bù lỗ cho sự kém hiệu quả của thị trường. Tuy nhiên, một câu hỏi lớn vẫn bỏ ngỏ: liệu việc bãi bỏ IFEM có thực sự tạo ra một thị trường cạnh tranh, hay chỉ đơn giản là thay thế một cơ chế bóp méo này bằng một cơ chế bóp méo khác? Kinh nghiệm từ các thị trường mới nổi cho thấy việc dỡ bỏ kiểm soát giá mà không có khung giám sát cạnh tranh hiệu quả có thể dẫn đến việc các OMC lớn thao túng giá. Đề xuất hợp nhất các OMC — vốn đang bị phân mảnh — có thể là con dao hai lưỡi: nó tạo ra các doanh nghiệp đủ lớn để cạnh tranh quốc tế, nhưng cũng có thể tạo ra các cartel nội địa. Một điểm mù khác nằm ở phía thuế. Việc rà soát chế độ thuế với FBR (Federal Board of Revenue) được nhắc đến như một phần của lộ trình, nhưng không có chi tiết cụ thể. Trong một thị trường mà thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế doanh thu thường chiếm 30-40% giá bán lẻ, việc thay đổi cơ cấu thuế sẽ có tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng và lạm phát. Nếu không có một kế hoạch thuế rõ ràng, việc bãi bỏ kiểm soát giá có thể chỉ đơn giản là chuyển gánh nặng từ ngân sách nhà nước sang túi người tiêu dùng. Nhìn từ góc độ so sánh, lộ trình của Pakistan có nhiều nét tương đồng với cải cách giá xăng dầu của Ấn Độ năm 2026 và Indonesia năm 2026. Cả hai quốc gia đều phải đối mặt với áp lực từ IMF và đều trải qua giai đoạn chuyển tiếp khoảng 2-3 năm. Điểm khác biệt là Pakistan đang thực hiện cải cách trong bối cảnh khủng hoảng ngoại hối nghiêm trọng và lạm phát cao, khiến cho bất kỳ cú sốc giá nào cũng có thể gây bất ổn xã hội. Điều này giải thích tại sao ủy ban chọn cách tiếp cận thận trọng, từng bước, thay vì một cuộc 'bùng nổ lớn'. Dữ liệu từ các cuộc khảo sát niềm tin tiêu dùng tại Pakistan cho thấy người dân đã quen với việc giá xăng dầu được trợ cấp, dù trợ cấp này không hiệu quả và chỉ có lợi cho nhóm người giàu. Việc chuyển sang cơ chế giá thị trường sẽ là một cú sốc văn hóa — không chỉ về mặt kinh tế mà còn về mặt tâm lý. Đây là lý do tại sao truyền thông và giáo dục tài chính sẽ đóng vai trò quan trọng không kém các chính sách kinh tế trong giai đoạn chuyển tiếp. Một khía cạnh khác cần được theo dõi chặt chẽ là vai trò của Naeem Ghauri, người đứng đầu tiểu ban kỹ thuật. Việc giao cho một chuyên gia kỹ thuật — thay vì một nhà chính trị — phụ trách xây dựng chi tiết lộ trình là một tín hiệu tích cực. Nó cho thấy ủy ban đang cố gắng tách bạch giữa quyết định chính trị và thực thi kỹ thuật. Tuy nhiên, trong bối cảnh chính trị Pakistan vốn bất ổn, việc duy trì tính liên tục của chính sách qua các kỳ bầu cử vẫn là một thách thức lớn. Về mặt kỹ thuật, việc sửa đổi phương pháp tính IFEM trước khi bãi bỏ hoàn toàn là một bước đi khôn ngoan. IFEM hiện tại được thiết kế để bù đắp chi phí vận chuyển nội địa, nhưng nó đã trở thành công cụ để trợ giá chéo giữa các vùng miền. Việc giữ lại một phiên bản sửa đổi của IFEM trong giai đoạn chuyển tiếp sẽ giúp giảm sốc cho các khu vực xa xôi, nơi chi phí logistics cao hơn đáng kể. Nhưng câu hỏi đặt ra là: liệu phiên bản sửa đổi này có minh bạch và dễ dự đoán hơn phiên bản hiện tại hay không? Cuối cùng, điều quan trọng nhất không phải là việc bãi bỏ kiểm soát giá vào tháng 6/2027, mà là những gì xảy ra trong 3 năm trước đó. Liệu OGRA có hoàn thành kiểm toán FY26 đúng hạn? Liệu các OMC có được củng cố để tạo ra một thị trường cạnh tranh thực sự? Liệu chế độ thuế mới có được thiết kế để bảo vệ người tiêu dùng có thu nhập thấp? Những câu hỏi này sẽ quyết định liệu cuộc cải cách này là một câu chuyện thành công hay một thảm họa chính sách khác. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các cuộc cải cách giá năng lượng ở các thị trường mới nổi của tôi, tôi nhận thấy rằng các quốc gia thành công nhất thường không tập trung vào ngày đích, mà tập trung vào việc xây dựng các thể chế vững mạnh trong giai đoạn chuyển tiếp. Pakistan đang có những bước đi đúng hướng — kiểm toán, sửa đổi phương pháp, củng cố doanh nghiệp — nhưng thời gian sẽ trả lời liệu những bước đi này có đủ nhanh và đủ sâu để tạo ra một thị trường năng lượng thực sự bền vững hay không.