Sai từ gốc: Khi võ thuật Việt Nam bị đọc bằng sai một thước đo

Sáng cuối tháng, sân tập ở Nha Trang nóng như rang. Tôi ngồi ở hàng ghế nhựa, cuốn sổ kẻ ô li mở sẵn. Trên sàn, một nhóm võ sĩ trẻ đang tập bài quyền biểu diễn, động tác dứt khoát, hơi thở đều, từng nhịp gót chạm sàn nghe rõ. Ở góc xa, một huấn luyện viên bấm đồng hồ, ghi điểm vào bảng. Không ai thắng, không ai thua. Vậy mà mới hôm trước, một đồng nghiệp trẻ nhắn tôi: "Anh ơi, sao giải này không có knockout nào ạ?" Tôi nhìn dòng tin, rồi nhìn bảng điểm trên sàn. Câu hỏi ấy đúng, nhưng đặt sai chỗ.

Nền võ thuật Việt Nam hôm nay chạy song song nhiều đường ray. Có MMA trong nước với những đêm thi đấu đông khán giả, có taekwondo, Vovinam, Muay Thai, sanda, và cả các giải quyền biểu diễn. Mỗi đường ray có một bộ luật, một cách tính điểm, một định nghĩa riêng về chữ thắng. Một trận MMA tính số đòn trúng đích mỗi phút, tỷ lệ hạ gục thành công, thời gian kiểm soát trên sàn. Một bài quyền tính độ khó động tác, độ ổn định, chất lượng biểu diễn. Sanda lại là vùng lai: đấm, đá, vật đều được, miễn đúng luật. Đặt ba thứ đó cạnh nhau rồi lấy một thước đo chung, ta có ngay một bản tin sai.

Tôi đã theo dõi khá nhiều sự kiện võ thuật ở Nha Trang và các tỉnh lân cận, cái bẫy đầu tiên không nằm ở chuyên môn sâu. Nó nằm ở bước phân loại. Trước khi nói một võ sĩ mạnh hay yếu, phải trả lời được ba câu hỏi tối thiểu: hai người trên sàn là ai, họ đánh theo luật nào, và họ ở hạng cân nào. Thiếu một trong ba, mọi con số phía sau chỉ còn là suy diễn được trang điểm bằng số liệu.

Khi một giải quyền biểu diễn khép lại mà không có pha hạ gục nào, người ngoài dễ kết luận rằng môn này thiếu lửa. Nhưng knockout chưa bao giờ là khái niệm tồn tại trong luật của nó. Đi tìm knockout ở đó cũng giống như mở bảng điểm boxing rồi hỏi sao không thấy cột độ khó động tác. Sai thước đo từ gốc thì mọi kết luận phía sau đều rỗng, dù câu chữ có chặt chẽ đến đâu.

Có một chuyện nữa ít ai để ý. Hạng cân, chứ không phải lời tuyên bố, mới là thứ nói nhiều nhất về rủi ro của một võ sĩ. Một cuộc giảm cân cấp tốc trước giờ cân có thể đẩy cơ thể tới vùng nguy hiểm: mất nước nặng, tổn thương thận, thậm chí gục ngay tại bàn cân. Nhưng trong các bản tin, phần này thường bị lược đi, vì nó không hào nhoáng. Người ta nhớ cú knockout, ít ai nhớ cái nhìn của võ sĩ khi bước lên bàn cân.

Rồi đến chuyện tổ chức. Các giải trong nước và quốc tế đan vào nhau bằng hợp đồng độc quyền, bằng hệ thống xếp hạng, bằng những suất tranh đai không phải lúc nào cũng được quyết bằng thành tích thuần. Một võ sĩ đang ở đỉnh phong độ có thể bị kẹt vì hợp đồng. Đọc bản tin mà bỏ qua tầng này, ta chỉ thấy phần nổi của tảng băng.

Đến đây tôi muốn nói thẳng một điều mà không phải ai cũng muốn nghe. Nghề viết võ thuật ở ta đang bị cuốn vào một cuộc đua tốc độ. Nhưng nhanh trong một bộ môn mà chính người viết chưa phân loại xong thì chỉ đẩy sai lầm ra sớm hơn mà thôi. Áp lực giật tít khiến người ta gán cho võ sĩ này một hào quang, gán cho võ sĩ kia một sự sa sút, trong khi cả hai đều chưa có đủ dữ liệu để chứng minh. Tôi không vội. Tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sân cỏ.

Điều trớ trêu là chính những chỗ tưởng như nhạt lại giữ sự thật. Một võ sĩ lặng lẽ ở Nha Trang tập chín tháng không ai viết, đến khi lên sàn thì thay đổi cả một hạng cân. Người ta nhớ đòn kết thúc, tôi nhớ tiếng thở dài sau giờ cân. Khoảnh khắc im lặng sau tiếng còi ấy mới là nơi cất giữ con người thật của người tập võ.

Ở các môn biểu diễn, thứ được chấm là độ khó và chất lượng động tác, chứ không phải số lần hạ đối thủ. Ở sanda, vật ngã cũng tính điểm. Ở MMA, thời gian kiểm soát và số đòn trúng đích mỗi phút là thước đo sống còn. Ba bộ tiêu chí này không thể đổi chỗ cho nhau. Một cây viết bỏ qua khác biệt đó có thể viết ra câu văn rất kêu, nhưng người trong ngành chỉ cần đọc hai dòng là biết ngay: người này chưa từng ngồi sát sàn.

Tôi nhớ một lần ngồi cạnh một huấn luyện viên lâu năm trong phòng tập. Ông chỉ vào một võ sĩ trẻ và bảo: "Cu cậu mất ba cân trong hai ngày." Không thêm bình luận gì. Ba cân trong hai ngày, đấy mới là tin. Một con số như thế, đặt đúng chỗ, nói nhiều hơn cả một trang thành tích. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe.

Và cái nhịp ấy không tự đầu hàng trước ống kính. Nó nằm ở phòng thay đồ, ở bàn cân lúc năm giờ sáng, ở hành lang nơi một võ sĩ ngồi một mình trước khi vào sàn.

Cho nên, lần tới khi cầm một bản tin võ thuật trên tay, có lẽ nên hỏi trước khi khen chê: đây là môn gì, luật gì, hạng cân nào. Ba câu hỏi ấy rẻ hơn cả một buổi tranh cãi. Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt, nhưng phải biết nhìn đúng hướng thì mới thấy được ánh sáng của họ.