Võ thuật Việt Nam: nhịp đấu có thật, hồ sơ bỏ trống

Đêm ấy tại một nhà thi đấu nhỏ phía nam Hà Nội, hiệp ba khép lại và trọng tài giơ tay võ sĩ quần đỏ. Khán đài vỡ ra theo cái cách mọi khán đài vẫn vỡ ra. Tôi ngồi hàng ghế thứ bảy, bút còn trên tay, và việc đầu tiên tôi làm sau tiếng chuông là giở sổ ra đếm số đòn trúng của cả hai người. Tôi đếm được mười một. Người ngồi cạnh tôi đếm được mười chín. Không ai trong hai chúng tôi đếm sai một cách vô cớ: chúng tôi ngồi hai góc, và trong phòng không có băng hình chuẩn nào đủ để phân xử. Ba ngày sau, tôi tra lại trận đấu đó. Kết quả có. Tên hai võ sĩ có. Còn số đòn, số lần vào đòn thành công, mức cân trước trận, số buổi tập nặng trong tám tuần cuối — trống hoàn toàn. Mười hai phút tranh đấu được lưu lại bằng đúng một dòng chữ. Võ thuật Việt Nam đang ở giai đoạn sung sức nhất trong nhiều thập niên. Boxing có mặt ở mọi kỳ SEA Games với số lượng võ sĩ ngày một dày. Các giải MMA trong nước mọc lên theo từng quý, có giải sống được qua ba mùa, có giải chết sau một đêm. Các lò võ truyền thống mở lại lớp sau nhiều năm im ắng, và một thế hệ võ sĩ trẻ lớn lên bằng video điện thoại thay vì bằng băng ghi hình của huấn luyện viên. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, phần lớn sự tăng trưởng ấy là thật, không phải khẩu hiệu của nhà tài trợ. Nhưng có một thứ không tăng theo nhịp ấy: hồ sơ. Bóng đá Việt Nam, dù còn nhiều bất cập, đã có đủ hệ thống dữ liệu để một nhà phân tích ngồi nhà dựng lại một trận đấu từng phút. Võ thuật thì chưa có gì tương đương. Không có cơ sở dữ liệu chung. Không có bảng thống kê chuẩn. Không có ai chịu trách nhiệm ghi chép, và cũng không có ai bị phạt vì không ghi. Mỗi lò giữ sổ riêng, mỗi ban tổ chức lưu kết quả riêng, và khi hai bên không gặp nhau thì trận đấu rơi khỏi ký ức tập thể chỉ sau vài tuần. Người ta tìm bàn thắng, tôi tìm đường chuyền bị lãng quên. Trong võ thuật, số đường chuyền bị lãng quên nhiều tới mức khó gọi tên. Khoảng trống ấy có ba tầng, và tầng nào cũng đủ để làm hỏng một kết luận. Tầng thứ nhất là dữ liệu thô: số đòn ra, số đòn trúng, số lần vật ngã, phân bố theo từng hiệp. Đây là thứ mà gần như mọi môn đối kháng chuyên nghiệp trên thế giới đều ghi, kể cả ở hạng cân nhỏ nhất. Ở Việt Nam, phần lớn các trận không có. Tầng thứ hai là dữ liệu ngữ cảnh: đối thủ ấy đã đánh bao nhiêu trận, thắng ai, thua ai, thua vì bị đánh bại hay vì bỏ cuộc. Không có tầng này, một chuỗi ba trận thắng đọc lên nghe rất oai, nhưng không ai biết ba người kia là ai. Tầng thứ ba là dữ liệu xác minh: ai ghi, ghi lúc nào, dựa trên băng hình nào. Thiếu tầng này, hai người ngồi hai góc có thể đưa ra hai con số khác nhau về cùng một hiệp, và cả hai đều tin mình đúng. Hệ quả xuất hiện ở đúng chỗ người ta ít nhìn nhất. Một võ sĩ trẻ thắng ba trận trước những đối thủ không rõ lai lịch, truyền thông địa phương gọi là tài năng của thế hệ. Nhãn dán ấy được dựng trên không khí, và nó sẽ bị gỡ xuống theo cùng một cách: bằng trận thua trước người đầu tiên đủ trình độ. Chúng ta không sai khi khen. Chúng ta sai khi khen mà không có gì để dựa vào. Có một tầng nữa ít được nhắc vì nó không hấp dẫn: dữ liệu cân. Trong các môn đối kháng, khoảng cách giữa mức cân lúc tập và mức cân lúc lên bàn cân là một trong những chỉ báo sớm nhất của rủi ro sức khỏe. Muốn thấy nó, phải có người ghi lại con số ấy ở mỗi buổi tập, mỗi tuần, suốt nhiều tháng. Không ai ghi. Vậy nên khi một võ sĩ gục xuống ở phòng thay đồ vì mất nước, chúng ta gọi đó là tai nạn bất ngờ. Nó chỉ bất ngờ với người không có sổ. Tôi từng nhận về một tập phân tích dày chục trang, đúng cấu trúc, đủ mục, mục nào cũng có tiêu đề nghiêm chỉnh. Đọc hết, tôi nhận ra không có một điểm dữ liệu nào trong đó. Mọi kết luận đều được đánh dấu là chưa đủ cơ sở. Tập hồ sơ ấy trung thực một cách tàn nhẫn, và nó mô tả đúng tình trạng của phần lớn dữ liệu võ thuật Việt Nam: có hình dạng của tri thức, không có ruột. Giữa hai quả bóng lăn, có một khoảng lặng chứa toàn bộ sự thật. Trong võ thuật, khoảng lặng ấy nằm ở giây trước khi vào đòn — và chúng ta đang bỏ lỡ nó mỗi hiệp, mỗi đêm, mỗi mùa. Cách đọc từ bên ngoài luôn đi tắt. Võ sĩ Việt thiếu kỹ thuật. Thiếu nền tảng thể lực. Thiếu bản lĩnh chịu đau. Những câu ấy không sai hẳn, cũng không đúng hẳn, và điều đáng nói là chúng ta không có phương tiện nào để kiểm chứng chúng theo từng cá nhân. Khi dữ liệu trống, người ta mặc định quy lỗi cho kẻ yếu nhất trong câu chuyện — thường là võ sĩ. Đó là câu trả lời rẻ, và rẻ thì luôn đông người dùng. Câu trả lời đắt hơn là: chúng ta xây một môn đối kháng không có kho lưu trữ. Nhưng có một cái bẫy nằm ở phía ngược lại, và tôi đã nằm trong đó. Khi thiếu dữ liệu, phản xạ nghề nghiệp là đi tìm thêm mô hình, thêm chỉ số, thêm bảng để lấp khoảng trống. Tôi đã tin phép toán trước khi tin sân cỏ; đó là sai lầm đắt giá nhất. Xây một mô hình trên nền dữ liệu rỗng không sinh ra tri thức, nó chỉ sinh ra sự tự tin. Và sự tự tin không có dữ liệu đỡ phía sau là thứ nguy hiểm nhất trong nghề này, vì nó lây. Tin vịt không chết vì hết người tin, mà chết vì hết người kiểm chứng. Trong võ thuật Việt Nam hiện tại, số người kiểm chứng ít hơn số người đưa tin. Dấu hiệu đáng theo dõi trong sáu tháng tới không nằm ở một tấm huy chương. Nó nằm ở việc một lò võ nào đó bắt đầu giữ sổ thật: cân, đòn, băng, ngày. Lò đầu tiên làm được việc ấy sẽ có lợi thế mà tiền không mua được, và ba năm sau, người ta sẽ gọi nó là tầm nhìn. Tôi già rồi, nhưng nhịp đếm của tôi vẫn ở tuổi hai mươi, và tôi vẫn đợi cuốn sổ đầu tiên.