Khoảng trống số liệu của bóng chuyền nữ Việt Nam

Nhà thi đấu tỉnh Bình Dương, 21 giờ 40 phút. Sau trận bán kết giải bóng chuyền nữ vô địch quốc gia, tôi ngồi lại hàng ghế thứ bảy — chỗ tôi vẫn ngồi hơn mười năm qua — và mở tập hồ sơ. Trang đầu tiên in sẵn khung: tỉ lệ đập thành công, số lần chắn mỗi hiệp, tỉ lệ ace trên lỗi phát bóng, tỉ lệ chuyền một hoàn hảo, tỉ lệ cứu bóng. Năm dòng, đủ chỗ cho năm chỉ số. Cả năm dòng để trống. Phía dưới sân, đội thắng đang chụp ảnh. Ban tổ chức công bố điểm từng hiệp qua hệ thống loa. Không ai công bố số liệu. Trong bóng tối phòng họp báo, tôi học cách đọc giữa những câu hỏi. Lần này, ngay cả câu hỏi cũng không có. Người ta vẫn nói bóng chuyền nữ Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển nhượng sôi động nhất trong mười năm. Các câu lạc bộ đổi chủ lực, ký hợp đồng ngoại binh, thương lượng tiền lót tay. Những bản tin ấy đều có số: số tiền, số năm, số tuổi, số lần khoác áo đội tuyển quốc gia. Bên dưới lớp thông tin ấy, một lớp dữ liệu khác đang biến mất. Không có hệ thống thống kê công khai nào theo dõi hiệu suất đập bóng của từng vận động viên qua từng vòng đấu. Không có chỉ số chắn bóng trên hiệp, không có tỉ lệ chuyền một, không có tỉ lệ cứu bóng. Một huấn luyện viên đội nữ ở miền Trung nói với tôi: “Muốn biết ai đập tốt nhất giải thì phải tự ngồi xem lại băng ghi hình.” Các giải vô địch châu Á do Liên đoàn Bóng chuyền châu Á tổ chức thì công bố thống kê chi tiết theo từng vận động viên, từng trận, trên trang chính thức. Giải quốc nội thì không. Đó là câu tôi đã nghe nhiều lần, từ nhiều người, trong nhiều năm. Điều này quan trọng vì bóng chuyền là môn thể thao mà một chỉ số duy nhất có thể lật ngược toàn bộ đánh giá. Một chủ công ghi hai mươi điểm có thể chơi dưới sức nếu cô ấy phải thực hiện sáu mươi lần đập. Một phụ công ghi bảy điểm có thể chơi tốt hơn nếu cô ấy chắn bốn quả và kéo hàng chắn đối phương lệch hướng. Không có số liệu, người ta chỉ còn lại cảm giác. Và trong thể thao nữ Việt Nam, cảm giác thường nghiêng về phía hào quang cá nhân. Hiệu suất đập bóng là chỉ số đầu tiên bị thiếu, và cũng là chỉ số gây hiểu nhầm nhiều nhất. Tỉ lệ thành công tính bằng số điểm chia số lần đập. Hiệu suất tính bằng điểm trừ lỗi, rồi chia cho số lần đập. Hai chỉ số này thường lệch nhau rất xa ở những tay đập chủ lực — người phải nhận nhiều bóng khó và bị hàng chắn đọc bài. Ở các giải quốc tế, ban tổ chức công bố cả hai. Ở giải trong nước, khán giả chỉ được nghe điểm cuối cùng trên bảng điện tử. Chắn bóng trên hiệp là chỉ số thứ hai. Đây là thước đo phòng thủ tốt hơn nhiều so với tổng số lần chắn, vì nó loại bỏ ảnh hưởng của số hiệp thi đấu. Một phụ công chắn 0,8 lần mỗi hiệp ở giải quốc nội là mức đáng ghi nhận. Nhưng vì không ai công bố, không ai biết nó đáng ghi nhận. Tỉ lệ ace trên lỗi phát bóng là chỉ số thứ ba, và đây là chỗ tôi thấy rõ nhất khoảng cách giữa cách đọc của người trong nghề và cách đọc của khán giả. Một vận động viên giao bóng mạnh nhưng mắc nhiều lỗi thường bị chỉ trích nặng nề. Nếu tỉ lệ ace trên lỗi của cô ấy cao — nghĩa là mỗi lỗi giao bóng được đền bù bằng hơn một điểm ace trực tiếp hoặc một pha phá chuyền một — thì cô ấy vẫn đang có lợi cho đội. Đó là dạng phân tích không thể thực hiện khi thiếu dữ liệu. Tỉ lệ chuyền một hoàn hảo và tỉ lệ cứu bóng là hai chỉ số cuối cùng. Chúng đo phần việc ít được nhắc đến nhất trong bóng chuyền: người nhận bóng và người phòng thủ hàng sau. Ở bóng chuyền nữ châu Á, nơi chiều cao còn khiêm tốn so với các đội hàng đầu thế giới, hệ thống nhận bóng quyết định kết quả nhiều hơn cả sức đập. Một đội có chuyền hai giỏi nhưng chuyền một dao động sẽ sụp đổ đúng vào hiệp then chốt. Chúng ta thường gọi đó là tâm lý yếu. Vấn đề nằm ở hệ thống. Còn một yếu tố nữa mà thiếu số liệu thì không thể nhìn ra: mật độ thi đấu. Ở nhiều đội nữ, một vận động viên chủ lực phải đánh gần như mọi hiệp của giải quốc nội, rồi lên đội tuyển quốc gia, rồi các giải khu vực, trong một lịch trình chồng lấn. Không ai theo dõi số hiệp thi đấu của một cá nhân xuyên suốt cả năm. Không ai thấy cô ấy đã chơi bao nhiêu hiệp trước khi chấn thương. Khi chấn thương xảy ra, người ta nói về một sự nghiệp dang dở. Đó là cách nói đẹp cho một vấn đề quản lý tải trọng không có dữ liệu. Và khi không có dữ liệu, không ai chịu trách nhiệm. Bóng chuyền nữ Việt Nam đang ở giữa một chu kỳ chuyển giao thế hệ. Một số gương mặt lâu năm đã bước qua đỉnh phong độ, trong khi lớp trẻ chưa được kiểm chứng ở đấu trường khu vực. Trong tình huống như thế, số liệu là công cụ duy nhất để trả lời điều đơn giản nhất: ai xứng đáng có suất chính thức? Không có bảng số liệu, mọi phân tích đều quy về cá nhân và cảm xúc. Người ta khen một vận động viên bản lĩnh khi đội thắng, và chê cô ấy non nớt khi đội thua. Vai trò của hệ thống biến mất khỏi câu chuyện. Và khi hệ thống biến mất, trách nhiệm cũng biến mất theo. Có một nghịch lý đáng chú ý: thị trường chuyển nhượng nữ lại đang có nhiều số liệu hơn bao giờ hết. Tiền lót tay, thời hạn hợp đồng, mức đãi ngộ, số năm gắn bó — những thông tin ấy xuất hiện đều đặn trên mặt báo. Mỗi thương vụ chuyển nhượng là một bản án về giá trị con người, và bản án ấy chỉ dựa trên danh tiếng, số năm khoác áo đội tuyển, số lần lên truyền hình. Nghĩa là chúng ta đang đo giá trị của một vận động viên bằng mức độ nổi tiếng, chứ không bằng năng lực thi đấu. Một chủ công có hiệu suất đập cao nhưng ít được truyền thông để ý sẽ nhận hợp đồng thấp hơn một người nổi tiếng với hiệu suất thấp hơn. Trần Thị Thanh Thúy là trường hợp hiếm hoi của bóng chuyền nữ Việt Nam khi giá trị được đo bằng hợp đồng ở nước ngoài, nơi số liệu thi đấu được công bố đầy đủ. Ở trong nước, không ai làm sai chủ ý. Họ chỉ không có dữ liệu để làm đúng. Điều này tác động ngược trở lại hệ thống đào tạo trẻ. Khi giá trị được quyết định bởi độ phủ sóng, các trung tâm có động lực đào tạo những vận động viên dễ bán hơn là những vận động viên hiệu quả trong hệ thống. Trong dài hạn, nền bóng chuyền nữ mất đi một lớp cầu thủ mà không ai phát hiện ra là đã mất. Có một tầng sâu hơn. Sự im lặng của họ không phải là đồng ý, đó là một tuyên ngôn. Khi không có cơ chế để một vận động viên chứng minh giá trị bằng số liệu, người ta buộc phải chứng minh bằng sự hiện diện. Đó là lý do nhiều cầu thủ nữ Việt Nam hoạt động rất tích cực trên mạng xã hội — đó là công cụ đàm phán duy nhất họ có. Ta thường chê điều đó là làm hình ảnh. Ta ít khi hỏi vì sao họ phải làm thế. Bình đẳng giới trong thể thao là một trận đấu không có tiếng còi kết thúc. Một trong những cách tiến gần hơn tới nó là công khai số liệu — đầy đủ, theo vị trí, theo hiệp, theo mùa giải. Chỉ khi có số liệu, người ta mới thôi đánh giá một vận động viên bằng câu chuyện về cô ấy, và bắt đầu đánh giá bằng những gì cô ấy làm được trên sân. Những người phụ nữ thầm lặng ấy không cần hào quang, họ cần một xã hội biết nhìn. Và một xã hội biết nhìn thì cần thứ gì đó để nhìn.